Chủ tịch Uỷ ban nhân dân là người đứng đầu Uỷ ban nhân dân, do Hội đồng nhân dân cùng cấp bầu, có quyền lãnh đạo và điều hành công việc của Uỷ ban nhân dân, phân công việc cho các Phó Chủ tịch và uỷ viên, chỉ đạo các cơ quan chuyên môn, và ra quyết định trong phạm vi thẩm quyền mà luật trao riêng cho chức danh này. Đi cùng quyền là trách nhiệm cá nhân: Chủ tịch chịu trách nhiệm về những việc mình quyết định và về hoạt động chung của Uỷ ban nhân dân trước Hội đồng nhân dân và cơ quan hành chính cấp trên.
Chức danh này có ở cả cấp tỉnh và cấp xã. Người dân hay gọi tắt "chủ tịch tỉnh", "chủ tịch xã", và cách gọi tắt ấy dễ làm lẫn với Chủ tịch Hội đồng nhân dân, một chức danh hoàn toàn khác. Bài này giải thích quyền và giới hạn của Chủ tịch Uỷ ban nhân dân ở mức nguyên lý, kèm bảng phân biệt với các chức danh dễ nhầm.
Được bầu ra thế nào và vì sao cần cấp trên phê chuẩn
Chủ tịch Uỷ ban nhân dân do Hội đồng nhân dân cùng cấp bầu, thường tại kỳ họp đầu tiên của mỗi khoá hoặc khi có thay đổi nhân sự. Sau khi bầu, kết quả phải được cơ quan hành chính cấp trên phê chuẩn theo luật định: với cấp tỉnh là Thủ tướng Chính phủ, với cấp xã là cấp có thẩm quyền ở tỉnh.
Vì sao vừa bầu vừa phê chuẩn? Vì Uỷ ban nhân dân mang hai tính chất. Là cơ quan chấp hành của Hội đồng nhân dân, nó phải do Hội đồng nhân dân lập ra. Là cơ quan hành chính nhà nước, nó nằm trong một hệ thống thống nhất từ Chính phủ xuống, nên cấp trên cần xác nhận người đứng đầu. Thủ tục phê chuẩn là điểm nối giữa hai đường dây ấy, và là một biểu hiện của sự phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong cùng bộ máy.
Chủ tịch Uỷ ban nhân dân có thể bị Hội đồng nhân dân miễn nhiệm, bãi nhiệm theo trình tự luật định. Hội đồng nhân dân cũng có các công cụ giám sát người giữ chức danh này như chất vấn, lấy phiếu tín nhiệm; những công cụ đó được giảng ở chuyên mục về kiểm soát và giám sát. Ở đây bạn chỉ cần nhớ: người bầu ra Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cũng là người có quyền xem xét lại việc bầu đó.
Quyền hạn chính của Chủ tịch Uỷ ban nhân dân
Danh sách dưới đây gom thẩm quyền ở mức nguyên lý; phạm vi chính xác của từng quyền ở từng cấp phải đọc trong luật về tổ chức chính quyền địa phương và luật chuyên ngành hiện hành:
- Lãnh đạo, điều hành công việc chung của Uỷ ban nhân dân; triệu tập và chủ trì phiên họp Uỷ ban nhân dân.
- Phân công nhiệm vụ cho các Phó Chủ tịch, uỷ viên; có thể uỷ quyền cho một Phó Chủ tịch điều hành khi vắng mặt.
- Lãnh đạo các cơ quan chuyên môn thuộc Uỷ ban nhân dân; ở cấp tỉnh, bổ nhiệm, miễn nhiệm người đứng đầu các sở theo thẩm quyền.
- Chỉ đạo, kiểm tra cấp dưới: Chủ tịch Uỷ ban nhân dân tỉnh chỉ đạo, kiểm tra hoạt động của Uỷ ban nhân dân cấp xã trong tỉnh.
- Xử lý văn bản trái pháp luật: đình chỉ, bãi bỏ văn bản trái pháp luật của cơ quan chuyên môn thuộc Uỷ ban nhân dân cùng cấp và, theo luật định, của Uỷ ban nhân dân, Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cấp dưới.
- Ra quyết định theo thẩm quyền riêng do luật chuyên ngành trao, chẳng hạn trong xử lý vi phạm hành chính, quản lý đất đai, phòng chống thiên tai.
- Chịu trách nhiệm cá nhân và báo cáo công tác trước Hội đồng nhân dân, trước cơ quan hành chính cấp trên.
Đọc kỹ dòng thứ năm: quyền xử lý văn bản trái pháp luật là một công cụ kiểm soát nội bộ của hệ thống hành chính. Còn nghị quyết của Hội đồng nhân dân thì không do Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cùng cấp bãi bỏ, vì Uỷ ban nhân dân là cơ quan chấp hành của chính Hội đồng nhân dân đó.
Tập thể và người đứng đầu: ai quyết định việc gì
Uỷ ban nhân dân làm việc theo chế độ tập thể kết hợp với trách nhiệm của người đứng đầu. Đây là nguyên lý nhiều học sinh viết thuộc nhưng chưa hiểu. Có thể hình dung như sau: có những việc luật bắt buộc phải đưa ra phiên họp Uỷ ban nhân dân để tập thể thảo luận và quyết định theo đa số, ví dụ chương trình công tác, dự toán ngân sách trước khi trình Hội đồng nhân dân, các biện pháp lớn để thực hiện nghị quyết của Hội đồng nhân dân, đề án thành lập hay sắp xếp cơ quan chuyên môn.
Ngoài những việc ấy, phần lớn công việc hằng ngày được giải quyết bằng thẩm quyền của Chủ tịch hoặc của Phó Chủ tịch được phân công. Khi một Phó Chủ tịch ký thay Chủ tịch trong lĩnh vực được giao, văn bản đó vẫn có giá trị như của Chủ tịch, và Chủ tịch vẫn chịu trách nhiệm chung. Vì thế cơ chế này vừa tránh được tình trạng mọi việc nhỏ đều phải họp, vừa không để việc lớn do một người tự quyết.
Một mẹo nhớ ngắn: "Việc lớn của Uỷ ban — tập thể bàn; việc hằng ngày — người được phân công ký; trách nhiệm chung — Chủ tịch gánh." Câu này không thay được văn bản luật, nhưng giúp bạn trả lời đúng hướng các câu hỏi về nguyên tắc làm việc của cơ quan hành chính địa phương.
Phân biệt các chức danh "chủ tịch" ở địa phương
Bảng dưới gom những chức danh hay bị gọi lẫn với nhau. Chú ý cột "thuộc cơ quan nào", vì đó là chìa khoá để gọi đúng.
| Chức danh | Thuộc cơ quan nào | Do ai bầu | Việc chính |
|---|---|---|---|
| Chủ tịch Hội đồng nhân dân | Hội đồng nhân dân (cơ quan quyền lực ở địa phương) | Hội đồng nhân dân bầu trong số đại biểu | Chủ toạ kỳ họp, lãnh đạo Thường trực Hội đồng nhân dân, điều hoà hoạt động các ban |
| Chủ tịch Uỷ ban nhân dân | Uỷ ban nhân dân (cơ quan hành chính ở địa phương) | Hội đồng nhân dân bầu; cấp trên phê chuẩn | Lãnh đạo, điều hành công việc hành chính hằng ngày |
| Phó Chủ tịch Uỷ ban nhân dân | Uỷ ban nhân dân | Hội đồng nhân dân bầu | Phụ trách lĩnh vực được Chủ tịch phân công |
| Chủ tịch nước | Chức danh nhà nước ở trung ương, người đứng đầu Nhà nước | Quốc hội bầu trong số đại biểu Quốc hội | Thay mặt nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam về đối nội và đối ngoại |
| Thủ tướng Chính phủ | Chính phủ | Quốc hội bầu theo đề nghị của Chủ tịch nước | Người đứng đầu Chính phủ, lãnh đạo hệ thống hành chính cả nước |
Câu ghép nhớ: Chủ tịch Hội đồng nhân dân chủ trì nơi bàn; Chủ tịch Uỷ ban nhân dân chỉ huy nơi làm. Ở trung ương, cặp tương ứng gần nhất về tính chất là Quốc hội và Chính phủ, nhưng đừng ghép "Chủ tịch Uỷ ban nhân dân tỉnh" với "Chủ tịch nước": hai chức danh khác hẳn về vị trí.
Tình huống giả định và câu hỏi trắc nghiệm
Tình huống: ở một tỉnh ven biển, trước mùa mưa bão, cần quyết định nhanh việc huy động lực lượng chằng chống nhà cửa ở các xã ven biển. Hãy chọn đáp án đúng cho từng câu:
- Câu 1. Ai chỉ đạo trực tiếp Uỷ ban nhân dân các xã trong tình huống này? A. Hội đồng nhân dân tỉnh; B. Chủ tịch Uỷ ban nhân dân tỉnh; C. Toà án nhân dân tỉnh. Đáp án B — chỉ đạo, điều hành hành chính là việc của Chủ tịch Uỷ ban nhân dân.
- Câu 2. Nếu cần bổ sung một khoản chi lớn ngoài dự toán đã duyệt, theo nguyên lý cơ quan nào có tiếng nói quyết định? A. Sở phụ trách tài chính; B. Hội đồng nhân dân (hoặc cơ chế luật định khi Hội đồng nhân dân không họp); C. Chủ tịch Uỷ ban nhân dân xã. Đáp án B — ngân sách thuộc thẩm quyền quyết định của Hội đồng nhân dân, có cơ chế xử lý tình huống khẩn cấp theo luật.
- Câu 3. Sau mùa bão, ai báo cáo trước Hội đồng nhân dân tỉnh về việc ứng phó? A. Chủ tịch nước; B. Uỷ ban nhân dân tỉnh; C. Viện kiểm sát nhân dân tỉnh. Đáp án B — cơ quan chấp hành báo cáo trước cơ quan đã bầu ra mình.
Tình huống chỉ là giả định để luyện cách nghĩ "ai – làm gì – chịu trách nhiệm trước ai". Thủ tục cụ thể khi có thiên tai do luật chuyên ngành quy định.
Tra cứu và cập nhật sau sắp xếp 2025
Các quy định chi tiết về Chủ tịch Uỷ ban nhân dân nằm trong luật về tổ chức chính quyền địa phương, đã được ban hành mới gắn với mô hình hai cấp, cùng nhiều luật chuyên ngành trao thẩm quyền cụ thể. Vì bộ máy vừa được sắp xếp lại, một số thẩm quyền trước đây của Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cấp huyện đã được chuyển cho cấp xã hoặc cấp tỉnh. Muốn biết một thẩm quyền cụ thể hiện thuộc về ai, hãy đối chiếu văn bản hiện hành trên cổng pháp luật quốc gia hoặc cổng thông tin của Chính phủ, Quốc hội.
Khi viết bài thuyết trình hay bài tập, chỉ nên ghi chức danh, không cần nêu tên người đang giữ chức. Điều cần thể hiện là vị trí của chức danh trong bộ máy: ai bầu, ai phê chuẩn, chịu trách nhiệm trước ai, có quyền gì và bị giới hạn bởi điều gì. Đó cũng là cách các đề kiểm tra môn Giáo dục kinh tế và pháp luật thường hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Chủ tịch Uỷ ban nhân dân và Chủ tịch Hội đồng nhân dân khác nhau thế nào?
Chủ tịch Hội đồng nhân dân đứng đầu cơ quan quyền lực ở địa phương, chủ toạ kỳ họp và lãnh đạo Thường trực Hội đồng nhân dân. Chủ tịch Uỷ ban nhân dân đứng đầu cơ quan hành chính, lãnh đạo và điều hành công việc quản lý hằng ngày.
Ai phê chuẩn kết quả bầu Chủ tịch Uỷ ban nhân dân tỉnh?
Kết quả bầu Chủ tịch Uỷ ban nhân dân tỉnh do Hội đồng nhân dân tỉnh bầu được Thủ tướng Chính phủ phê chuẩn theo luật định. Việc phê chuẩn thể hiện Uỷ ban nhân dân tỉnh nằm trong hệ thống hành chính thống nhất do Chính phủ lãnh đạo.
Chủ tịch Uỷ ban nhân dân có được bãi bỏ nghị quyết của Hội đồng nhân dân cùng cấp không?
Không. Uỷ ban nhân dân là cơ quan chấp hành của Hội đồng nhân dân cùng cấp nên Chủ tịch Uỷ ban nhân dân không có quyền bãi bỏ nghị quyết của Hội đồng nhân dân đó. Việc xử lý nghị quyết trái pháp luật thuộc cơ quan có thẩm quyền ở cấp trên theo luật định.
Phó Chủ tịch Uỷ ban nhân dân ký văn bản có giá trị như Chủ tịch không?
Khi Phó Chủ tịch ký thay Chủ tịch trong lĩnh vực được phân công, văn bản có giá trị như văn bản của Chủ tịch. Phó Chủ tịch chịu trách nhiệm trước Chủ tịch về việc được giao, còn Chủ tịch vẫn chịu trách nhiệm chung.
Chủ tịch Uỷ ban nhân dân có thể bị miễn nhiệm không?
Có. Hội đồng nhân dân cùng cấp, cơ quan đã bầu ra Chủ tịch Uỷ ban nhân dân, có quyền miễn nhiệm, bãi nhiệm theo trình tự luật định. Ngoài ra Hội đồng nhân dân còn giám sát người giữ chức danh này qua chất vấn và lấy phiếu tín nhiệm.
Chế độ tập thể kết hợp trách nhiệm người đứng đầu nghĩa là gì?
Nghĩa là những việc quan trọng theo luật phải được tập thể Uỷ ban nhân dân thảo luận, quyết định theo đa số, còn công việc hằng ngày do Chủ tịch hoặc Phó Chủ tịch được phân công giải quyết, và người đứng đầu chịu trách nhiệm cá nhân về phần việc của mình.