Đại biểu Hội đồng nhân dân là người được cử tri ở địa phương bầu ra để thay mặt họ tham gia Hội đồng nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương. Đại biểu đại diện cho ý chí, nguyện vọng của Nhân dân địa phương, dự kỳ họp để thảo luận và biểu quyết các nghị quyết, tiếp xúc cử tri để nghe và chuyển kiến nghị, đồng thời tham gia giám sát hoạt động của các cơ quan ở địa phương.
Hiện nay có đại biểu Hội đồng nhân dân ở hai cấp: cấp tỉnh và cấp xã. Công dân đủ 21 tuổi trở lên có quyền ứng cử vào Hội đồng nhân dân theo quy định của luật; công dân đủ 18 tuổi trở lên có quyền bầu cử. Bài này tập trung vào vai trò của người đại biểu trong bộ máy chính quyền địa phương; cách bỏ phiếu và các quyền của cử tri được giảng ở chuyên mục về người dân với bộ máy.
Đại biểu Hội đồng nhân dân "đại diện" theo nghĩa nào
Chữ "đại biểu" mang nghĩa người thay mặt. Hội đồng nhân dân là cơ quan quyền lực nhưng không thể triệu tập toàn bộ người dân trong tỉnh hay trong xã để quyết định từng việc, nên Nhân dân bầu ra một số người đại diện. Quyền của Hội đồng nhân dân chính là quyền của tập thể những người đại diện ấy khi họp lại và biểu quyết.
Vì vậy đại biểu có hai chiều trách nhiệm. Chiều thứ nhất hướng về cử tri: giữ liên hệ, lắng nghe, báo cáo lại việc mình làm, chịu sự giám sát của cử tri. Chiều thứ hai hướng vào Hội đồng nhân dân: tham gia đầy đủ kỳ họp, nghiên cứu tài liệu, phát biểu, biểu quyết theo lương tâm và hiểu biết của mình vì lợi ích chung.
Hội đồng nhân dân cấp tỉnh tổ chức đại biểu thành các tổ đại biểu theo đơn vị bầu cử, để cùng tiếp xúc cử tri và phối hợp hoạt động giữa hai kỳ họp. Ở cấp xã, số đại biểu ít hơn và gắn trực tiếp với các thôn, tổ dân phố nơi cử tri sinh sống, nên khoảng cách giữa đại biểu và người dân thường rất gần.
Một điểm học sinh hay bỏ sót: đại biểu Hội đồng nhân dân không tự mình ra quyết định thay Hội đồng nhân dân. Một đại biểu không thể ký văn bản yêu cầu Uỷ ban nhân dân làm việc này việc kia nhân danh Hội đồng nhân dân. Quyền lực nằm ở tập thể Hội đồng nhân dân tại kỳ họp; đại biểu dùng các quyền riêng như chất vấn, kiến nghị, giám sát để tác động đến cơ quan có thẩm quyền.
Đại biểu Hội đồng nhân dân và đại biểu Quốc hội
Hai loại đại biểu dân cử thường được học cùng nhau. Bảng dưới giúp tách chúng ra theo những điểm chắc chắn:
| Tiêu chí | Đại biểu Hội đồng nhân dân | Đại biểu Quốc hội |
|---|---|---|
| Thuộc cơ quan | Hội đồng nhân dân cấp tỉnh hoặc cấp xã | Quốc hội |
| Đại diện cho ai | Ý chí, nguyện vọng của Nhân dân địa phương | Ý chí, nguyện vọng của Nhân dân cả nước, đồng thời của cử tri nơi bầu ra mình |
| Ai bầu | Cử tri ở địa phương | Cử tri ở các đơn vị bầu cử trong cả nước |
| Tuổi ứng cử | Đủ 21 tuổi trở lên | Đủ 21 tuổi trở lên |
| Nhiệm kỳ | Theo nhiệm kỳ Hội đồng nhân dân, năm năm | Theo nhiệm kỳ Quốc hội, năm năm |
| Tham gia quyết định | Nghị quyết của Hội đồng nhân dân về việc địa phương | Hiến pháp, luật, nghị quyết của Quốc hội về việc cả nước |
Một người có thể đồng thời là đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân nếu trúng cử cả hai; khi đó họ làm nhiệm vụ ở cả hai cơ quan. Còn Hội đồng bầu cử quốc gia và các tổ chức phụ trách bầu cử ở địa phương là nơi lo việc tổ chức cuộc bầu cử, không phải nơi đại biểu làm việc.
Những việc đại biểu Hội đồng nhân dân làm
Gom theo nhóm, ở mức nguyên lý theo luật về tổ chức chính quyền địa phương và luật về hoạt động giám sát:
- Dự kỳ họp: nghiên cứu tài liệu, thảo luận, biểu quyết các nghị quyết; tham gia bầu, miễn nhiệm các chức danh do Hội đồng nhân dân bầu.
- Tiếp xúc cử tri: trước và sau kỳ họp, gặp cử tri ở đơn vị bầu cử để nghe ý kiến, báo cáo kết quả kỳ họp và hoạt động của mình.
- Tiếp công dân và xử lý kiến nghị: nhận kiến nghị, phản ánh, khiếu nại, tố cáo của người dân; nghiên cứu, chuyển đến cơ quan có thẩm quyền và theo dõi, đôn đốc việc giải quyết. Đại biểu không tự giải quyết thay cơ quan có thẩm quyền.
- Chất vấn: đặt câu hỏi, yêu cầu người giữ chức vụ ở các cơ quan địa phương do luật quy định trả lời về việc thuộc trách nhiệm của họ.
- Giám sát: tham gia các đoàn giám sát của Hội đồng nhân dân hoặc của ban mình là thành viên, xem xét việc thực hiện pháp luật, nghị quyết.
- Tham gia tổ đại biểu, ban của Hội đồng nhân dân: thẩm tra dự thảo nghị quyết, báo cáo trước khi trình kỳ họp.
Phần lớn đại biểu hoạt động không chuyên trách: vẫn làm nghề của mình (giáo viên, bác sĩ, nông dân, doanh nhân…) và dành thời gian cho nhiệm vụ đại biểu. Một số đại biểu hoạt động chuyên trách, dành toàn bộ thời gian làm việc cho Hội đồng nhân dân. Tỷ lệ và vị trí chuyên trách do luật hiện hành quy định.
Trách nhiệm và giới hạn của đại biểu
Chịu sự giám sát của cử tri. Cử tri có quyền theo dõi, nhận xét hoạt động của đại biểu mình đã bầu, qua các buổi tiếp xúc cử tri và báo cáo của đại biểu.
Có thể bị bãi nhiệm. Theo Hiến pháp, đại biểu Hội đồng nhân dân không còn xứng đáng với sự tín nhiệm của Nhân dân thì có thể bị cử tri hoặc Hội đồng nhân dân bãi nhiệm. Trình tự bãi nhiệm do luật quy định.
Không dùng danh nghĩa đại biểu để can thiệp trái luật. Đại biểu có quyền chất vấn, kiến nghị, nhưng không được làm thay việc của cơ quan có thẩm quyền, không được can thiệp trái pháp luật vào hoạt động xét xử hay giải quyết vụ việc cụ thể.
Được bảo đảm điều kiện hoạt động. Luật quy định các điều kiện để đại biểu làm nhiệm vụ, như được cung cấp thông tin, tài liệu, được bố trí thời gian; cơ quan nơi đại biểu làm việc có trách nhiệm tạo điều kiện.
Có thể xin thôi làm nhiệm vụ. Vì lý do sức khoẻ hoặc lý do chính đáng khác, đại biểu có thể xin thôi làm nhiệm vụ; việc chấp nhận do Hội đồng nhân dân xem xét theo luật định.
Tình huống giả định: chú Bảy gặp đại biểu
Chú Bảy, cử tri ở một xã đồng bằng, đến buổi tiếp xúc cử tri và nêu ba ý. Thử xem đại biểu xử lý từng ý thế nào theo đúng vai trò:
- Ý 1: "Đèn đường ở đoạn gần trường hỏng lâu, các cháu đi học tối không an toàn." Đây là kiến nghị về việc quản lý ở địa phương. Đại biểu ghi nhận, tổng hợp gửi Uỷ ban nhân dân xã, theo dõi và báo lại kết quả cho cử tri ở buổi tiếp xúc sau.
- Ý 2: "Nhà mình tranh chấp ranh đất với hàng xóm, nhờ đại biểu phân xử." Đại biểu không phân xử. Đại biểu giải thích các con đường theo pháp luật: hoà giải ở cơ sở, đề nghị Uỷ ban nhân dân xã hoà giải nếu luật quy định, và toà án nếu cần xét xử.
- Ý 3: "Ngân sách xã năm nay chi cho những việc gì?" Đại biểu trả lời theo nghị quyết dự toán Hội đồng nhân dân xã đã thông qua, hoặc hướng dẫn chú xem nơi xã công khai ngân sách.
Câu hỏi tự kiểm: trong ba ý trên, ý nào đại biểu chuyển cho cơ quan hành chính, ý nào đại biểu chỉ hướng dẫn đúng nơi, ý nào đại biểu trả lời bằng thông tin của chính Hội đồng nhân dân? Trả lời được là bạn đã hiểu vị trí của đại biểu: cầu nối giữa cử tri và bộ máy, không phải người làm thay bộ máy.
Tìm thông tin về đại biểu ở đâu
Danh sách đại biểu, đơn vị bầu cử, lịch tiếp xúc cử tri và lịch tiếp công dân của Hội đồng nhân dân thường được đăng trên trang thông tin điện tử chính thức của Hội đồng nhân dân hoặc của tỉnh, có tên miền đuôi gov chấm vn. Ở cấp xã, thông tin thường được niêm yết tại trụ sở và thông báo qua thôn, tổ dân phố.
Khi viết bài tập về đại biểu dân cử, bạn nên mô tả vai trò theo chức danh, không cần nêu tên người cụ thể. Quy định chi tiết về tiêu chuẩn đại biểu, cơ cấu chuyên trách, trình tự bãi nhiệm nằm trong luật về tổ chức chính quyền địa phương và luật về bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân; vì bộ máy địa phương vừa được sắp xếp lại, hãy đối chiếu văn bản hiện hành trên cổng thông tin của Quốc hội hoặc cổng pháp luật quốc gia.
Nếu muốn gửi ý kiến cho đại biểu, cách phù hợp nhất là dự buổi tiếp xúc cử tri ở nơi mình cư trú, hoặc gửi qua Thường trực Hội đồng nhân dân theo kênh được công bố chính thức. Một ý kiến tốt thường nêu rõ ba điều: việc gì đang xảy ra, ở đâu, đã từng phản ánh với cơ quan nào chưa. Viết ngắn, đúng sự việc, không suy diễn; đại biểu sẽ dễ chuyển đúng cơ quan có thẩm quyền và theo dõi được kết quả. Cách nhìn này cũng giúp học sinh khi làm bài: đại biểu là kênh kết nối, còn cơ quan giải quyết là cơ quan có thẩm quyền theo luật.
Câu hỏi thường gặp
Bao nhiêu tuổi thì được ứng cử đại biểu Hội đồng nhân dân?
Công dân Việt Nam đủ 21 tuổi trở lên có quyền ứng cử vào Hội đồng nhân dân, nếu đáp ứng tiêu chuẩn và không thuộc trường hợp bị pháp luật hạn chế. Tuổi bầu cử là đủ 18 tuổi trở lên.
Đại biểu Hội đồng nhân dân có phải làm việc toàn thời gian không?
Không nhất thiết. Phần lớn đại biểu hoạt động không chuyên trách, vẫn làm nghề của mình và dành thời gian cho nhiệm vụ đại biểu. Một số đại biểu hoạt động chuyên trách theo quy định của luật hiện hành.
Đại biểu Hội đồng nhân dân có quyền giải quyết khiếu nại của dân không?
Đại biểu không trực tiếp giải quyết khiếu nại thay cơ quan có thẩm quyền. Đại biểu tiếp nhận, nghiên cứu, chuyển đơn đến đúng cơ quan, theo dõi và đôn đốc việc giải quyết, rồi thông báo lại cho người đã gửi.
Cử tri có thể làm gì nếu đại biểu không làm tròn nhiệm vụ?
Cử tri có quyền giám sát, nêu ý kiến với đại biểu qua tiếp xúc cử tri, phản ánh tới Thường trực Hội đồng nhân dân. Theo Hiến pháp, đại biểu không còn xứng đáng với sự tín nhiệm có thể bị cử tri hoặc Hội đồng nhân dân bãi nhiệm.
Đại biểu Hội đồng nhân dân xã và đại biểu Hội đồng nhân dân tỉnh khác nhau gì?
Khác ở phạm vi: đại biểu Hội đồng nhân dân xã do cử tri trong xã bầu và tham gia quyết định việc của xã; đại biểu Hội đồng nhân dân tỉnh do cử tri trong tỉnh bầu theo đơn vị bầu cử và tham gia quyết định việc của tỉnh.
Một người có thể vừa là đại biểu Quốc hội vừa là đại biểu Hội đồng nhân dân không?
Có thể, nếu người đó ứng cử và trúng cử ở cả hai cuộc bầu. Khi đó người này thực hiện nhiệm vụ ở cả Quốc hội và Hội đồng nhân dân, với trách nhiệm riêng trước cử tri của từng nơi.