PhanLap.comPhân Lập
Chủ tịch nước, Hội đồng bầu cử quốc gia và Kiểm toán nhà nước

Đặc xá là gì, ai quyết định: phân biệt đặc xá, đại xá, ân giảm và giảm án

Đặc xá do Chủ tịch nước quyết định, đại xá do Quốc hội quyết định, giảm án do toà án xét. Bảng phân biệt năm khái niệm hay nhầm, nói ở mức thẩm quyền, dễ nhớ.

A Vietnamese female lecturer seen from behind writing nothing on an empty whiteboard while students in a lecture room take notes, bright midday light, clean neutral tones

Đặc xá là sự khoan hồng đặc biệt của Nhà nước, do Chủ tịch nước quyết định, tha tù trước thời hạn cho người đang chấp hành án phạt tù, thường nhân dịp sự kiện trọng đại hoặc ngày lễ lớn của đất nước. Đại xá là việc khác, do Quốc hội quyết định, và Chủ tịch nước căn cứ nghị quyết của Quốc hội để công bố. Còn giảm thời hạn chấp hành án hay tha tù trước thời hạn có điều kiện thì do toà án xem xét theo luật hình sự.

Năm khái niệm này nghe giống nhau nhưng thuộc ba cơ quan khác nhau. Bài này giải nghĩa ở mức thẩm quyền, tức là "ai có quyền quyết định cái gì", phục vụ việc học bộ máy nhà nước. Bài không hướng dẫn hồ sơ, điều kiện cụ thể; phần đó thuộc luật đặc xá và luật thi hành án hình sự hiện hành.

Ba chữ dễ lẫn: đặc xá, đại xá, ân giảm

Đặc xá. Chủ tịch nước quyết định. Đối tượng là người đang chấp hành án phạt tù, đáp ứng điều kiện do luật định. Kết quả là được tha tù trước thời hạn. Đặc xá có thể là đặc xá nhân dịp lễ lớn theo một quyết định chung, hoặc đặc xá trong trường hợp đặc biệt theo luật.

Đại xá. Quốc hội quyết định, vì đây là việc có tầm rộng: tha miễn cho cả một loại tội phạm hoặc một nhóm người nhất định. Chủ tịch nước căn cứ nghị quyết của Quốc hội để công bố quyết định đại xá. Trong bài học, điều cần nhớ nhất là thẩm quyền: đại xá thuộc Quốc hội.

Ân giảm. Theo pháp luật hình sự, người bị kết án tử hình có quyền gửi đơn xin ân giảm lên Chủ tịch nước. Nếu được Chủ tịch nước ân giảm, hình phạt tử hình được chuyển thành tù chung thân. Đây cũng là một biểu hiện của chính sách khoan hồng gắn với người đứng đầu Nhà nước.

Bảng phân biệt năm khái niệm theo thẩm quyền

Bảng dưới là phần nên chép vào vở. Cột "Bản chất" giúp hiểu vì sao mỗi việc thuộc cơ quan đó.

Khái niệmAi quyết địnhBản chấtMẹo nhớ
Đặc xáChủ tịch nướcKhoan hồng đặc biệt của Nhà nước, tha tù trước thời hạnĐặc biệt, nên người đứng đầu Nhà nước quyết
Đại xáQuốc hội; Chủ tịch nước công bốTha miễn ở diện rộng cho một loại tội hoặc nhóm ngườiĐại là lớn, nên cơ quan quyền lực cao nhất quyết
Ân giảm án tử hìnhChủ tịch nướcChuyển hình phạt tử hình thành tù chung thânĐơn gửi tới người đứng đầu Nhà nước
Giảm thời hạn chấp hành ánToà ánRút ngắn thời gian chấp hành hình phạt khi đủ điều kiện luật địnhViệc về bản án thì toà án xét
Tha tù trước thời hạn có điều kiệnToà ánCho ra trại sớm kèm điều kiện và thời gian thử tháchCó điều kiện, có thử thách, toà án quyết

Nhìn cột "Ai quyết định" thấy rõ sự phân công: toà án là nơi quyết định những gì gắn với bản án và việc chấp hành án theo luật hình sự; Chủ tịch nước và Quốc hội quyết định những hình thức khoan hồng mang tính nhà nước. Không cơ quan nào làm thay việc của cơ quan khác.

Vì sao đặc xá thuộc Chủ tịch nước mà không thuộc toà án

Toà án xét xử và ra bản án dựa trên hành vi, chứng cứ và pháp luật. Một khi bản án đã có hiệu lực, toà án đã làm xong phần việc xét xử của mình. Đặc xá không phải là xét lại bản án, không nói bản án đúng hay sai. Đặc xá là một quyết định chính sách của Nhà nước, thể hiện sự khoan hồng đối với người đã cải tạo tốt, thường gắn với dịp quan trọng của đất nước.

Vì là quyết định nhân danh cả Nhà nước, Hiến pháp đặt quyền này ở người đứng đầu Nhà nước. Đây cũng là lý do đặc xá được xếp chung nhóm với các việc như tặng thưởng huân chương hay quyết định quốc tịch: đều là việc Nhà nước nói với một con người cụ thể, bằng một chữ ký mang danh nghĩa quốc gia.

Hiểu như vậy sẽ tránh được câu sai kinh điển "Chủ tịch nước sửa bản án khi đặc xá". Bản án vẫn giữ nguyên giá trị pháp lý; đặc xá chỉ quyết định việc tha tù trước thời hạn. Những hệ quả khác của bản án sau khi được đặc xá, như nghĩa vụ bồi thường hay án tích, do pháp luật quy định riêng, cần tra luật hiện hành.

Vì sao đại xá lại thuộc Quốc hội

Đại xá có tầm tác động rộng hơn đặc xá rất nhiều. Đặc xá xét từng người đủ điều kiện; đại xá hướng tới cả một loại hành vi hoặc một nhóm người, có thể miễn trách nhiệm hình sự hay miễn hình phạt cho cả diện đó. Một quyết định như vậy gần với việc thay đổi chính sách hình sự trên diện rộng, nên Hiến pháp đặt nó ở cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất.

Lý do thứ hai là tính đại diện. Quốc hội gồm đại biểu do cử tri cả nước bầu ra; một quyết định tha miễn ở diện rộng cần được cơ quan đại diện cho ý chí chung của Nhân dân thông qua. Chủ tịch nước khi đó làm khâu công bố, giống như khâu công bố luật: quyết định thuộc Quốc hội, chữ ký công bố thuộc người đứng đầu Nhà nước.

Mẹo nhớ ngắn: "Đặc là một người, Chủ tịch nước ký; Đại là cả diện, Quốc hội quyết." Câu này đủ để trả lời đúng hầu hết câu hỏi trắc nghiệm về thẩm quyền đặc xá và đại xá. Ngoài hai việc đó, mọi việc liên quan tới chính bản án như giảm án, tha tù có điều kiện đều quay về toà án.

Đặc xá nhân dịp lễ lớn và đặc xá trong trường hợp đặc biệt

Theo luật đặc xá hiện hành, đặc xá có hai dạng ở mức nguyên lý. Dạng thường gặp là đặc xá nhân sự kiện trọng đại, ngày lễ lớn của đất nước: Chủ tịch nước ra quyết định về đặc xá cho cả một đợt, nêu thời điểm, đối tượng, điều kiện chung; sau đó danh sách từng người được xét theo các điều kiện ấy.

Dạng thứ hai là đặc xá trong trường hợp đặc biệt, xem xét riêng cho một người vì những lý do đặc biệt mà luật cho phép, nhằm đáp ứng yêu cầu về đối nội, đối ngoại của Nhà nước. Dạng này ít gặp hơn và cũng do Chủ tịch nước quyết định.

Khi học, bạn không cần nhớ điều kiện cụ thể như đã chấp hành án được bao lâu hay loại tội nào bị loại trừ, vì những điều đó do luật và từng quyết định quy định, có thể thay đổi. Điều cần nhớ là: dạng nào thì quyết định cũng thuộc Chủ tịch nước, và việc lập, xét danh sách có nhiều cơ quan cùng tham gia.

Sơ đồ chữ: một đợt đặc xá đi qua những khâu nào

Ở mức nguyên lý, một đợt đặc xá nhân dịp lễ lớn có thể hình dung qua các khâu dưới đây. Chi tiết và thời hạn từng khâu do luật đặc xá hiện hành quy định.

  1. Chủ tịch nước quyết định về đặc xá cho đợt đó, nêu đối tượng, điều kiện, thời gian.
  2. Một hội đồng tư vấn đặc xá do Chủ tịch nước thành lập giúp Chủ tịch nước trong việc xét duyệt.
  3. Các cơ sở giam giữ, cơ quan thi hành án lập danh sách người đủ điều kiện theo quy định.
  4. Các cơ quan có thẩm quyền thẩm định danh sách, hội đồng tư vấn xem xét và trình Chủ tịch nước.
  5. Chủ tịch nước quyết định đặc xá cho từng người trong danh sách.
  6. Người được đặc xá được tha tù, và việc này được công bố theo quy định.

Sơ đồ cho thấy cả quy trình có sự tham gia của nhiều cơ quan, nhưng chữ ký quyết định cuối cùng là của Chủ tịch nước. Đây là ví dụ đẹp về phối hợp: cơ quan chuyên môn lo danh sách, hội đồng tư vấn lo xét duyệt, người đứng đầu Nhà nước quyết định.

Hiểu lầm hay gặp và cách hiểu đúng

Hiểu lầm: đặc xá là toà án giảm án. Hiểu đúng: giảm thời hạn chấp hành án là việc của toà án; đặc xá là quyết định của Chủ tịch nước. Hai việc có thể cùng làm thời gian ở trại ngắn lại, nhưng khác cơ quan và khác bản chất.

Hiểu lầm: đại xá và đặc xá chỉ khác nhau về số người. Hiểu đúng: khác nhau trước hết ở thẩm quyền. Đại xá do Quốc hội quyết định và mang tính diện rộng theo loại tội hoặc nhóm người; đặc xá do Chủ tịch nước quyết định cho từng người đủ điều kiện.

Hiểu lầm: được đặc xá là coi như chưa từng bị kết án. Hiểu đúng: đặc xá tha tù trước thời hạn, không xoá bỏ bản án. Các hệ quả pháp lý khác thực hiện theo luật hình sự và luật đặc xá hiện hành.

Câu hỏi trắc nghiệm tự soạn

Ba câu sau theo dạng đề ôn môn Giáo dục kinh tế và pháp luật, mỗi câu kèm giải thích:

  • Cơ quan nào quyết định đại xá: A. Chủ tịch nước; B. Quốc hội; C. Toà án nhân dân tối cao. Đáp án B; Chủ tịch nước chỉ công bố quyết định đại xá căn cứ nghị quyết của Quốc hội.
  • Người bị kết án tử hình gửi đơn xin ân giảm tới: A. Chánh án Toà án nhân dân tối cao; B. Chủ tịch nước; C. Thủ tướng. Đáp án B, theo pháp luật hình sự.
  • Giảm thời hạn chấp hành án phạt tù do ai quyết định: A. Toà án; B. Chủ tịch nước. Đáp án A; đặc xá mới là việc của Chủ tịch nước.

Khi cần đối chiếu, bạn đọc chương Chủ tịch nước và chương Quốc hội trong Hiến pháp trên cổng pháp luật quốc gia; phần đặc xá chi tiết nằm trong luật đặc xá hiện hành. Bài này chỉ giải thích thẩm quyền, không thay cho tư vấn pháp lý về một trường hợp cụ thể.

Câu hỏi thường gặp

Ai có quyền quyết định đặc xá?

Chủ tịch nước. Hiến pháp xếp quyết định đặc xá vào nhiệm vụ, quyền hạn của Chủ tịch nước. Một hội đồng tư vấn và các cơ quan chuyên môn giúp việc xét duyệt, nhưng quyết định cuối cùng do Chủ tịch nước ký.

Đại xá do ai quyết định?

Quốc hội quyết định đại xá. Chủ tịch nước căn cứ vào nghị quyết của Quốc hội để công bố quyết định đại xá. Vì có tầm rộng, đại xá được đặt ở cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất.

Đặc xá có phải là xét xử lại không?

Không. Đặc xá không xem xét bản án đúng hay sai và không sửa bản án. Đây là quyết định khoan hồng của Nhà nước, tha tù trước thời hạn cho người đủ điều kiện theo luật đặc xá hiện hành.

Ân giảm án tử hình là gì?

Là việc Chủ tịch nước chấp nhận đơn xin ân giảm của người bị kết án tử hình. Khi được ân giảm, hình phạt tử hình được chuyển thành tù chung thân theo quy định của pháp luật hình sự.

Giảm án và đặc xá khác nhau ra sao?

Giảm thời hạn chấp hành án do toà án xem xét khi người chấp hành án đáp ứng điều kiện luật định. Đặc xá do Chủ tịch nước quyết định, thường nhân dịp lễ lớn. Cùng rút ngắn thời gian ở trại nhưng khác cơ quan, khác bản chất.

Muốn tìm hiểu điều kiện đặc xá cụ thể thì xem ở đâu?

Bạn tra luật đặc xá và quyết định về đặc xá của từng đợt trên cổng pháp luật quốc gia hoặc cổng thông tin chính thức của Chủ tịch nước. Trường hợp cụ thể nên hỏi cơ quan thi hành án hoặc luật sư.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138