PhanLap.comPhân Lập
Chính phủ, Thủ tướng và các bộ: quyền hành pháp

Chính phủ là gì: cơ quan hành chính nhà nước cao nhất, thực hiện quyền hành pháp

Chính phủ là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất, thực hiện quyền hành pháp, chấp hành của Quốc hội. Ai lập ra, làm gì, chịu trách nhiệm trước ai, hay nhầm ở đâu.

a Vietnamese teacher seen from behind arranging wooden blocks into a tiered diagram on a classroom desk, students leaning in, soft morning light, slate blue tones, eye-level shot

Theo Hiến pháp năm 2013, Chính phủ là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền hành pháp, là cơ quan chấp hành của Quốc hội. Chính phủ chịu trách nhiệm trước Quốc hội và báo cáo công tác trước Quốc hội, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Chủ tịch nước. Nội dung này nằm ở Điều 94, điều mở đầu chương về Chính phủ.

Nói bằng lời thường: Quốc hội quyết định những việc lớn bằng luật, nghị quyết, ngân sách; Chính phủ là nơi đưa những quyết định ấy vào đời sống, điều hành công việc hằng ngày của cả nước, từ y tế, giáo dục, giao thông tới quốc phòng, đối ngoại. Phần dưới giải từng vế của định nghĩa, nói ai lập ra Chính phủ, Chính phủ làm những nhóm việc gì, đặt Chính phủ cạnh các cơ quan khác và chỉ ra những chỗ học sinh hay nhầm nhất.

Giải từng vế trong định nghĩa của Hiến pháp

Vế một: cơ quan hành chính nhà nước cao nhất. Chữ "hành chính" ở đây chỉ hoạt động quản lý, điều hành công việc của Nhà nước trên mọi lĩnh vực đời sống. Cả nước có nhiều cơ quan hành chính: các bộ, cơ quan ngang bộ ở trung ương, Uỷ ban nhân dân ở tỉnh và xã. Chính phủ đứng ở đỉnh của hệ thống ấy, nên mới gọi là "cao nhất". Cần để ý: "cao nhất" là trong hệ thống hành chính, không phải cao nhất trong cả bộ máy nhà nước. Vị trí cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất là của Quốc hội.

Vế hai: thực hiện quyền hành pháp. Quyền hành pháp là quyền tổ chức thi hành Hiến pháp và luật, đề xuất chính sách, trình dự án luật, ban hành văn bản để luật đi vào thực tế và điều hành bộ máy hành chính. Theo Điều 2 Hiến pháp, quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp. Chính phủ là cơ quan được phân công thực hiện quyền hành pháp; điều đó không có nghĩa Chính phủ đứng tách riêng khỏi các cơ quan khác.

Vế ba: cơ quan chấp hành của Quốc hội. "Chấp hành" nghĩa là thực hiện điều cơ quan khác đã quyết định. Quốc hội thông qua luật, quyết định ngân sách, mục tiêu phát triển; Chính phủ có trách nhiệm tổ chức thực hiện. Vì vậy Chính phủ do Quốc hội lập ra và chịu trách nhiệm trước Quốc hội.

Vế bốn: chịu trách nhiệm và báo cáo công tác. Hiến pháp nêu rõ ba nơi Chính phủ báo cáo công tác: Quốc hội, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội và Chủ tịch nước. Còn chịu trách nhiệm thì trước Quốc hội. Học sinh hay gộp hai chữ này làm một; thật ra "báo cáo" rộng hơn, "chịu trách nhiệm" chỉ nói tới Quốc hội.

Chính phủ do ai lập ra và tồn tại trong bao lâu

Chính phủ không tự hình thành. Quá trình lập ra Chính phủ đi qua Quốc hội và Chủ tịch nước. Quốc hội bầu Thủ tướng Chính phủ trong số đại biểu Quốc hội, theo đề nghị của Chủ tịch nước. Sau đó Thủ tướng đề nghị, Quốc hội phê chuẩn việc bổ nhiệm các Phó Thủ tướng, Bộ trưởng và Thủ trưởng cơ quan ngang bộ; căn cứ nghị quyết của Quốc hội, Chủ tịch nước ra quyết định bổ nhiệm. Như vậy, Thủ tướng được bầu, các thành viên còn lại được phê chuẩn rồi bổ nhiệm. Đây là chỗ đề kiểm tra hay hỏi.

Nhiệm kỳ của Chính phủ theo nhiệm kỳ của Quốc hội, tức là năm năm. Khi Quốc hội hết nhiệm kỳ, Chính phủ không "biến mất" ngay mà tiếp tục làm nhiệm vụ cho đến khi Quốc hội khoá mới thành lập Chính phủ mới. Quy định này giúp công việc điều hành đất nước không bị gián đoạn trong lúc chuyển giao.

Cơ cấu và số lượng thành viên Chính phủ do Quốc hội quyết định. Vì thế số bộ, số cơ quan ngang bộ có thể thay đổi giữa các nhiệm kỳ, và đã được sắp xếp lại trong đợt tinh gọn bộ máy năm 2025. Khi cần biết cơ cấu hiện tại, bạn đối chiếu văn bản hiện hành trên cổng thông tin của Chính phủ hoặc của Quốc hội thay vì dựa vào trí nhớ hay sách cũ.

Chính phủ làm những nhóm việc gì

Hiến pháp liệt kê khá nhiều nhiệm vụ của Chính phủ. Để dễ nhớ, có thể gom thành sáu nhóm sau:

  • Tổ chức thi hành pháp luật: tổ chức thi hành Hiến pháp, luật, nghị quyết của Quốc hội, pháp lệnh, nghị quyết của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, lệnh, quyết định của Chủ tịch nước.
  • Xây dựng chính sách và trình dự án: đề xuất, xây dựng chính sách trình Quốc hội, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội quyết định; trình dự án luật, dự án ngân sách nhà nước trước Quốc hội; trình dự án pháp lệnh trước Uỷ ban Thường vụ Quốc hội.
  • Thống nhất quản lý các lĩnh vực: kinh tế, văn hoá, xã hội, giáo dục, y tế, khoa học, công nghệ, môi trường, thông tin, truyền thông, đối ngoại, quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội.
  • Quản lý nền hành chính: thống nhất quản lý nền hành chính quốc gia; quản lý cán bộ, công chức, viên chức; lãnh đạo công tác của các bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ và Uỷ ban nhân dân các cấp.
  • Thanh tra, kiểm tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo và phòng, chống quan liêu, tham nhũng trong bộ máy nhà nước.
  • Bảo vệ quyền và lợi ích: bảo vệ quyền, lợi ích của Nhà nước và xã hội, quyền con người, quyền công dân; tổ chức đàm phán, ký điều ước quốc tế nhân danh Nhà nước theo uỷ quyền của Chủ tịch nước.

Mẹo nhớ sáu nhóm bằng một câu: thi hành, đề xuất, quản lý lĩnh vực, quản lý bộ máy, kiểm tra, bảo vệ. Khi gặp câu trắc nghiệm hỏi "việc nào không thuộc nhiệm vụ của Chính phủ", hãy tìm phương án nói về thông qua luật (của Quốc hội), xét xử (của toà án) hay công bố luật (của Chủ tịch nước).

Đặt Chính phủ cạnh các cơ quan khác trong bộ máy

Muốn hiểu một cơ quan, đặt nó cạnh các cơ quan xung quanh. Bảng dưới chỉ ghi điều chắc chắn theo Hiến pháp:

Cơ quanVị trí theo Hiến phápDo ai lập raChịu trách nhiệm trướcVăn bản tiêu biểu
Quốc hộiCơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhấtCử tri cả nước bầuĐại biểu chịu trách nhiệm trước cử tri và trước Quốc hộiHiến pháp, luật, nghị quyết
Chủ tịch nướcNgười đứng đầu Nhà nước, thay mặt nước về đối nội, đối ngoạiQuốc hội bầu trong số đại biểuQuốc hộiLệnh, quyết định
Chính phủCơ quan hành chính nhà nước cao nhất, thực hiện quyền hành pháp, cơ quan chấp hành của Quốc hộiQuốc hội bầu Thủ tướng, phê chuẩn các thành viênQuốc hộiNghị định
Toà án nhân dânCơ quan xét xử, thực hiện quyền tư phápQuốc hội bầu Chánh án Toà án nhân dân tối cao; thẩm phán do Chủ tịch nước bổ nhiệmChánh án Toà án nhân dân tối cao chịu trách nhiệm và báo cáo công tác trước Quốc hộiBản án, quyết định
Uỷ ban nhân dânCơ quan chấp hành của Hội đồng nhân dân, cơ quan hành chính nhà nước ở địa phươngHội đồng nhân dân cùng cấp bầuHội đồng nhân dân cùng cấp và cơ quan hành chính cấp trênQuyết định

Nhìn cột "chịu trách nhiệm trước" sẽ thấy mạch chung: các cơ quan ở trung ương đều quay về Quốc hội, cơ quan do Nhân dân trực tiếp bầu. Đó là biểu hiện của nguyên tắc quyền lực nhà nước thống nhất, có phân công giữa các cơ quan và có cơ chế kiểm soát lẫn nhau.

Bốn hiểu lầm thường gặp và cách hiểu đúng

Đây là những câu sai mà giáo viên hay gặp khi chấm bài phần bộ máy nhà nước:

Hiểu lầmHiểu đúngVì sao hay nhầm
Chính phủ là Nhà nướcNhà nước là cả bộ máy gồm Quốc hội, Chủ tịch nước, Chính phủ, toà án, viện kiểm sát, chính quyền địa phương; Chính phủ chỉ là một cơ quan trong đóTrong lời nói hằng ngày người ta hay dùng "chính phủ" để chỉ chung "nhà nước"
Chính phủ làm luậtQuốc hội thông qua luật; Chính phủ trình dự án luật và ban hành nghị định để thi hành luậtPhần lớn dự án luật do Chính phủ chuẩn bị nên dễ tưởng Chính phủ là nơi làm ra luật
Chính phủ là cơ quan quyền lực cao nhấtChính phủ là cơ quan hành chính cao nhất; cơ quan quyền lực cao nhất là Quốc hộiHai cụm "cao nhất" na ná nhau
Chính phủ chính là Thủ tướngChính phủ là một tập thể gồm Thủ tướng, các Phó Thủ tướng, Bộ trưởng và Thủ trưởng cơ quan ngang bộ; Thủ tướng là người đứng đầuTin tức thường nhắc tới người đứng đầu nhiều nhất

Muốn nhớ lâu, mỗi lần đọc một câu về Chính phủ, hãy tự hỏi: câu này nói Chính phủ "quyết định cuối cùng" hay "đề xuất, tổ chức thực hiện"? Phần lớn trường hợp, chữ đúng là đề xuất và tổ chức thực hiện.

Ví dụ giả định: một quy định đi từ Quốc hội tới trường học

Bạn Minh lớp 10 thắc mắc: trường mình vừa phổ biến một quy định mới về an toàn giao thông cho học sinh, vậy quy định đó đi qua những cơ quan nào? Hãy hình dung một chuỗi giả định như sau.

Đầu tiên, Quốc hội thông qua một luật về một lĩnh vực, trong luật có điều giao cho Chính phủ quy định chi tiết. Chủ tịch nước công bố luật. Tiếp theo, Chính phủ ban hành nghị định quy định chi tiết những điều được giao. Bộ phụ trách lĩnh vực có thể ban hành thông tư hướng dẫn phần chuyên môn. Ở địa phương, Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh tổ chức thực hiện trên địa bàn, các cơ quan chuyên môn hướng dẫn tới trường học.

Trong chuỗi đó, Chính phủ không phải nơi khởi đầu cũng không phải nơi kết thúc, mà là mắt xích chuyển quyết định của Quốc hội thành việc làm cụ thể trên cả nước. Đồng thời Chính phủ phải báo cáo kết quả, và Quốc hội có thể giám sát xem luật được thi hành ra sao. Ví dụ này chỉ minh hoạ nguyên lý; thẩm quyền cụ thể từng bước được quy định trong luật hiện hành.

Tự kiểm và tra cứu ở nguồn chính thức

Bạn đã nắm phần này nếu trả lời được ba câu không cần nhìn sách: Chính phủ có vị trí gì theo Hiến pháp? Thủ tướng được bầu hay được bổ nhiệm, còn Bộ trưởng thì sao? Chính phủ báo cáo công tác trước những cơ quan nào? Đáp án lần lượt nằm ở mục giải vế, mục "do ai lập ra" và vế bốn của định nghĩa.

Câu trắc nghiệm tự soạn để luyện: Cơ quan nào thực hiện quyền hành pháp theo Hiến pháp năm 2013? A. Quốc hội. B. Chính phủ. C. Toà án nhân dân tối cao. D. Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh. Đáp án B. Phương án D dễ gây nhiễu vì Uỷ ban nhân dân cũng là cơ quan hành chính, nhưng Hiến pháp gọi đó là cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương, không dùng cụm thực hiện quyền hành pháp.

Khi cần đối chiếu, nguồn đáng tin nhất là văn bản Hiến pháp và luật về tổ chức Chính phủ đăng trên cổng pháp luật quốc gia, cổng thông tin điện tử của Chính phủ và của Quốc hội, cùng sách giáo khoa đang dùng. Bộ máy vừa được sắp xếp lại trong năm 2025, nên với những gì liên quan tới cơ cấu, số lượng cơ quan, hãy luôn xem văn bản hiện hành.

Câu hỏi thường gặp

Chính phủ và Nhà nước có phải là một không?

Không. Nhà nước là toàn bộ bộ máy gồm Quốc hội, Chủ tịch nước, Chính phủ, toà án, viện kiểm sát và chính quyền địa phương. Chính phủ chỉ là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất trong bộ máy ấy, phụ trách thi hành pháp luật và điều hành công việc hằng ngày.

Vì sao gọi Chính phủ là cơ quan chấp hành của Quốc hội?

Vì Quốc hội quyết định luật, ngân sách và những vấn đề quan trọng của đất nước, còn Chính phủ có trách nhiệm tổ chức thực hiện các quyết định đó. Chính phủ do Quốc hội lập ra, chịu trách nhiệm và báo cáo công tác trước Quốc hội.

Chính phủ có được ban hành luật không?

Không. Luật do Quốc hội thông qua và Chủ tịch nước công bố. Chính phủ có quyền trình dự án luật và ban hành nghị định để quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành luật; nghị định có giá trị pháp lý thấp hơn luật.

Nhiệm kỳ của Chính phủ là bao lâu?

Nhiệm kỳ Chính phủ theo nhiệm kỳ của Quốc hội, tức năm năm. Khi Quốc hội hết nhiệm kỳ, Chính phủ tiếp tục làm nhiệm vụ cho tới khi Quốc hội khoá mới thành lập Chính phủ mới, để công việc điều hành không bị gián đoạn.

Chính phủ chịu trách nhiệm trước ai?

Chính phủ chịu trách nhiệm trước Quốc hội, đồng thời báo cáo công tác trước Quốc hội, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội và Chủ tịch nước. Cần phân biệt chịu trách nhiệm chỉ trước Quốc hội, còn báo cáo công tác thì trước ba nơi.

Muốn biết hiện nay Chính phủ có những bộ nào thì xem ở đâu?

Cơ cấu Chính phủ do Quốc hội quyết định và vừa được sắp xếp lại năm 2025, nên đừng dựa vào sách cũ. Hãy xem mục cơ cấu tổ chức trên cổng thông tin điện tử của Chính phủ và nghị quyết hiện hành của Quốc hội về cơ cấu Chính phủ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138