Theo Hiến pháp năm 2013, Chính phủ gồm Thủ tướng Chính phủ, các Phó Thủ tướng Chính phủ, các Bộ trưởng và Thủ trưởng cơ quan ngang bộ. Cơ cấu, số lượng thành viên Chính phủ do Quốc hội quyết định. Ngoài bốn nhóm chức danh này, những người khác dù làm việc trong khối hành chính đều không phải thành viên Chính phủ.
Câu hỏi "Chính phủ gồm những ai" nghe đơn giản nhưng là chỗ đề kiểm tra hay đặt bẫy: Thứ trưởng có phải thành viên không, người đứng đầu một cơ quan thuộc Chính phủ có phải không, mỗi người vào Chính phủ bằng con đường nào. Phần dưới trả lời lần lượt, kèm bảng tra nhanh và câu hỏi tự kiểm.
Bốn nhóm thành viên và vai trò của từng nhóm
Thủ tướng Chính phủ. Người đứng đầu Chính phủ, lãnh đạo công tác của Chính phủ và chịu trách nhiệm trước Quốc hội về hoạt động của Chính phủ và những nhiệm vụ được giao. Thủ tướng phải là đại biểu Quốc hội, vì Hiến pháp quy định Quốc hội bầu Thủ tướng trong số đại biểu Quốc hội.
Các Phó Thủ tướng Chính phủ. Giúp Thủ tướng làm nhiệm vụ theo sự phân công của Thủ tướng và chịu trách nhiệm trước Thủ tướng về nhiệm vụ được phân công. Mỗi Phó Thủ tướng thường được giao theo dõi một số lĩnh vực. Khi Thủ tướng vắng mặt, một Phó Thủ tướng được Thủ tướng uỷ nhiệm thay mặt lãnh đạo công tác của Chính phủ.
Các Bộ trưởng. Mỗi Bộ trưởng là người đứng đầu một bộ, phụ trách quản lý nhà nước về một hoặc một số ngành, lĩnh vực. Bộ trưởng chịu trách nhiệm cá nhân trước Thủ tướng, Chính phủ và Quốc hội về ngành, lĩnh vực được phân công.
Các Thủ trưởng cơ quan ngang bộ. Cơ quan ngang bộ có vị trí tương tự bộ, cũng quản lý nhà nước về ngành, lĩnh vực, nhưng tên gọi không có chữ "bộ". Người đứng đầu cơ quan ngang bộ có trách nhiệm giống Bộ trưởng và là thành viên Chính phủ. Danh sách cơ quan ngang bộ cụ thể do Quốc hội quyết định trong cơ cấu Chính phủ, nên cần tra văn bản hiện hành.
Mỗi chức danh vào Chính phủ bằng con đường nào
Bảng dưới là phần đề kiểm tra hay hỏi nhất. Đọc theo hàng ngang để thấy một người đi qua những cơ quan nào:
| Chức danh | Ai đề nghị | Quốc hội làm gì | Bước cuối | Chịu trách nhiệm trước |
|---|---|---|---|---|
| Thủ tướng | Chủ tịch nước | Bầu trong số đại biểu Quốc hội | Tuyên thệ trung thành với Tổ quốc, Nhân dân và Hiến pháp sau khi được bầu | Quốc hội |
| Phó Thủ tướng | Thủ tướng | Phê chuẩn đề nghị bổ nhiệm | Chủ tịch nước bổ nhiệm căn cứ nghị quyết của Quốc hội | Thủ tướng (về nhiệm vụ được phân công) |
| Bộ trưởng | Thủ tướng | Phê chuẩn đề nghị bổ nhiệm | Chủ tịch nước bổ nhiệm căn cứ nghị quyết của Quốc hội | Thủ tướng, Chính phủ và Quốc hội |
| Thủ trưởng cơ quan ngang bộ | Thủ tướng | Phê chuẩn đề nghị bổ nhiệm | Chủ tịch nước bổ nhiệm căn cứ nghị quyết của Quốc hội | Thủ tướng, Chính phủ và Quốc hội |
Mẹo nhớ: Thủ tướng được bầu, ba nhóm còn lại được phê chuẩn rồi bổ nhiệm. Người đề nghị bầu Thủ tướng là Chủ tịch nước; người đề nghị các thành viên còn lại là Thủ tướng. Khi miễn nhiệm, cách chức, các cơ quan tham gia cũng chính là những cơ quan ấy.
Một chỗ hay sai: nhiều bạn viết "Quốc hội bổ nhiệm Bộ trưởng". Quốc hội phê chuẩn, còn người ký quyết định bổ nhiệm là Chủ tịch nước.
Những người không phải thành viên Chính phủ
Đề trắc nghiệm hay đưa vào các chức danh nghe rất gần Chính phủ để thử. Những chức danh sau làm việc trong hoặc quanh khối hành chính nhưng không phải thành viên Chính phủ:
- Thứ trưởng, phó thủ trưởng cơ quan ngang bộ: là cấp phó giúp Bộ trưởng, do Thủ tướng bổ nhiệm; không có trong bốn nhóm Hiến pháp liệt kê.
- Người đứng đầu cơ quan thuộc Chính phủ: cơ quan thuộc Chính phủ khác với bộ, cơ quan ngang bộ; người đứng đầu không phải thành viên Chính phủ.
- Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh: đứng đầu cơ quan hành chính ở địa phương, chịu sự lãnh đạo của Chính phủ nhưng không phải thành viên Chính phủ.
- Chủ tịch nước, Chủ tịch Quốc hội: là những chức danh khác hẳn trong bộ máy, không thuộc Chính phủ.
- Chánh án Toà án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao: đứng đầu các cơ quan thực hiện quyền tư pháp và kiểm sát, không thuộc Chính phủ.
- Tổng Kiểm toán nhà nước: đứng đầu một cơ quan do Hiến pháp quy định riêng, do Quốc hội bầu, không thuộc Chính phủ.
Cách kiểm nhanh: một chức danh chỉ là thành viên Chính phủ khi là Thủ tướng, Phó Thủ tướng, Bộ trưởng hoặc người đứng đầu cơ quan ngang bộ. Ngoài bốn cái tên ấy, câu trả lời là "không".
Chế độ làm việc tập thể và trách nhiệm cá nhân
Hiến pháp quy định Chính phủ làm việc theo chế độ tập thể, quyết định theo đa số. Nghĩa là những vấn đề quan trọng thuộc thẩm quyền của Chính phủ phải được thảo luận tập thể và quyết định theo đa số thành viên, chứ không do một người tự định đoạt. Hình thức thường thấy là phiên họp Chính phủ, nơi các thành viên cùng bàn và biểu quyết; tần suất, thủ tục họp được quy định trong luật về tổ chức Chính phủ và quy chế làm việc.
Song song với trách nhiệm tập thể là trách nhiệm cá nhân. Thủ tướng chịu trách nhiệm trước Quốc hội về hoạt động của Chính phủ. Mỗi Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ chịu trách nhiệm cá nhân về ngành, lĩnh vực mình phụ trách, đồng thời cùng các thành viên khác chịu trách nhiệm tập thể về hoạt động của Chính phủ.
Hình dung bằng một lớp học: cả lớp cùng biểu quyết kế hoạch hoạt động chung, đó là quyết định tập thể; nhưng bạn lớp phó học tập phải chịu trách nhiệm riêng về phong trào học tập, bạn lớp phó văn nghệ chịu trách nhiệm về tiết mục văn nghệ. Hai loại trách nhiệm không loại trừ nhau, mà bổ sung cho nhau để việc chung vẫn có người chịu trách nhiệm cụ thể.
Mô phỏng trên lớp: các bước lập ra một Chính phủ mới
Cô Hoa cho lớp 12 đóng vai để mô phỏng việc lập Chính phủ sau khi một Quốc hội khoá mới bắt đầu làm việc. Thứ tự các bước, viết ở mức nguyên lý theo Hiến pháp, như sau:
- Quốc hội khoá mới họp kỳ đầu tiên; Quốc hội bầu Chủ tịch nước trong số đại biểu Quốc hội.
- Chủ tịch nước đề nghị Quốc hội bầu Thủ tướng Chính phủ trong số đại biểu Quốc hội; người được bầu tuyên thệ.
- Thủ tướng trình Quốc hội đề nghị phê chuẩn việc bổ nhiệm các Phó Thủ tướng, Bộ trưởng và Thủ trưởng cơ quan ngang bộ, trong khuôn khổ cơ cấu Chính phủ mà Quốc hội đã quyết định.
- Quốc hội xem xét, biểu quyết thông qua nghị quyết phê chuẩn.
- Căn cứ nghị quyết của Quốc hội, Chủ tịch nước ra quyết định bổ nhiệm các thành viên đó.
- Chính phủ mới bắt đầu làm việc; Chính phủ nhiệm kỳ trước thôi làm nhiệm vụ.
Trong buổi mô phỏng, bạn đóng vai Chủ tịch nước sẽ thấy mình xuất hiện ở hai bước: đề nghị bầu Thủ tướng và ký quyết định bổ nhiệm các thành viên. Bạn đóng vai Thủ tướng xuất hiện ở bước đề nghị phê chuẩn. Còn cả lớp, đóng vai Quốc hội, là nơi bầu và phê chuẩn. Chi tiết thủ tục từng bước, như thời điểm và cách biểu quyết, được quy định trong luật về tổ chức Quốc hội và quy chế kỳ họp hiện hành.
Vì sao không nên học thuộc con số bộ, ngành
Nhiều tài liệu ôn tập cũ ghi một con số cụ thể về số bộ, số cơ quan ngang bộ. Cần hiểu rằng Hiến pháp không cố định con số đó. Hiến pháp chỉ quy định Chính phủ gồm bốn nhóm chức danh, còn cơ cấu, số lượng thành viên do Quốc hội quyết định, và Quốc hội có thể quyết định thành lập, bãi bỏ bộ, cơ quan ngang bộ theo đề nghị của Thủ tướng.
Trong đợt tinh gọn bộ máy năm 2025, một số bộ, ngành đã được hợp nhất, nên con số trong sách xuất bản trước đó có thể không còn đúng. Điều cần thuộc là nguyên tắc: ai quyết định cơ cấu Chính phủ, thành viên Chính phủ gồm những nhóm nào. Còn con số hiện tại thì tra ở nghị quyết của Quốc hội về cơ cấu tổ chức của Chính phủ và trên cổng thông tin điện tử của Chính phủ.
Nếu đề kiểm tra ở trường hỏi con số, hãy theo hướng dẫn của giáo viên và tài liệu đang được dùng chính thức trong lớp. Khi tự học, ghi chú ngày bạn tra cứu bên cạnh con số để lần sau biết thông tin đó cập nhật tới thời điểm nào.
Câu hỏi tự kiểm có đáp án
Thử trả lời trước khi đọc phần giải thích:
- Câu 1. Thứ trưởng có phải thành viên Chính phủ không? Không. Thứ trưởng là cấp phó trong một bộ, do Thủ tướng bổ nhiệm, không nằm trong bốn nhóm Hiến pháp liệt kê.
- Câu 2. Ai đề nghị Quốc hội bầu Thủ tướng? Chủ tịch nước. Đề nhiễu hay đưa phương án Uỷ ban Thường vụ Quốc hội hoặc Chủ tịch Quốc hội.
- Câu 3. Bộ trưởng chịu trách nhiệm trước những ai? Trước Thủ tướng, Chính phủ và Quốc hội về ngành, lĩnh vực được phân công phụ trách.
- Câu 4. Ai ký quyết định bổ nhiệm Phó Thủ tướng? Chủ tịch nước, căn cứ nghị quyết phê chuẩn của Quốc hội.
- Câu 5. Chính phủ quyết định công việc theo nguyên tắc nào? Làm việc theo chế độ tập thể, quyết định theo đa số; mỗi thành viên vẫn chịu trách nhiệm cá nhân về phần việc của mình.
- Câu 6. Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh có phải thành viên Chính phủ không? Không. Đó là người đứng đầu cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương, chịu sự lãnh đạo của Chính phủ.
Đúng từ năm câu trở lên là bạn đã nắm chắc phần thành viên Chính phủ. Sai câu 2 hoặc câu 4, hãy xem lại bảng con đường vào Chính phủ ở trên.
Câu hỏi thường gặp
Thành viên Chính phủ có bắt buộc là đại biểu Quốc hội không?
Chỉ Thủ tướng bắt buộc là đại biểu Quốc hội, vì Hiến pháp quy định Quốc hội bầu Thủ tướng trong số đại biểu. Phó Thủ tướng, Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ được Quốc hội phê chuẩn việc bổ nhiệm, không bắt buộc phải là đại biểu.
Thủ trưởng cơ quan ngang bộ khác Bộ trưởng ở điểm nào?
Về vị trí trong Chính phủ, hai chức danh tương đương nhau: đều là thành viên Chính phủ, đều quản lý nhà nước về ngành, lĩnh vực và chịu trách nhiệm như nhau. Khác chủ yếu ở tên gọi của cơ quan mà họ đứng đầu.
Ai quyết định Chính phủ có bao nhiêu bộ?
Quốc hội quyết định cơ cấu, số lượng thành viên Chính phủ và việc thành lập, bãi bỏ bộ, cơ quan ngang bộ, theo đề nghị của Thủ tướng. Vì vậy con số có thể thay đổi giữa các nhiệm kỳ và đã được sắp xếp lại năm 2025.
Phó Thủ tướng chịu trách nhiệm trước ai?
Phó Thủ tướng giúp Thủ tướng làm nhiệm vụ theo sự phân công và chịu trách nhiệm trước Thủ tướng về nhiệm vụ được phân công. Khi Thủ tướng vắng mặt, một Phó Thủ tướng được uỷ nhiệm sẽ thay mặt lãnh đạo công tác của Chính phủ.
Chế độ làm việc tập thể của Chính phủ nghĩa là gì?
Là những vấn đề quan trọng thuộc thẩm quyền của Chính phủ phải được thảo luận chung và quyết định theo đa số thành viên, thường tại phiên họp Chính phủ. Bên cạnh đó, từng thành viên vẫn chịu trách nhiệm cá nhân về ngành, lĩnh vực mình phụ trách.
Người đứng đầu cơ quan thuộc Chính phủ có phải thành viên Chính phủ không?
Không. Cơ quan thuộc Chính phủ là loại cơ quan khác với bộ và cơ quan ngang bộ. Chỉ Thủ tướng, các Phó Thủ tướng, Bộ trưởng và Thủ trưởng cơ quan ngang bộ mới là thành viên Chính phủ theo Hiến pháp.