Theo Hiến pháp, Quốc hội bầu Chủ tịch nước, Phó Chủ tịch nước, Chủ tịch Quốc hội, các Phó Chủ tịch Quốc hội, Uỷ viên Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Chủ tịch Hội đồng Dân tộc, Chủ nhiệm Uỷ ban của Quốc hội, Thủ tướng Chính phủ, Chánh án Toà án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Chủ tịch Hội đồng bầu cử quốc gia, Tổng Kiểm toán nhà nước và người đứng đầu cơ quan khác do Quốc hội thành lập. Quốc hội phê chuẩn đề nghị bổ nhiệm Phó Thủ tướng, Bộ trưởng, thành viên khác của Chính phủ, Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao, và phê chuẩn danh sách thành viên Hội đồng quốc phòng và an ninh, Hội đồng bầu cử quốc gia.
Khác nhau giữa bầu và phê chuẩn nằm ở việc ai chọn người và ai ra quyết định cuối cùng. Phần dưới lập bảng chức danh, giải nghĩa từng thủ tục, phân biệt miễn nhiệm, bãi nhiệm, cách chức và nói về lời tuyên thệ. Bài chỉ nêu chức danh, không nêu người cụ thể.
Bầu và phê chuẩn: hiểu bằng lời thường
Hai thủ tục nghe gần nhau nhưng vai trò của Quốc hội khác nhau.
| Thủ tục | Quốc hội làm gì | Sau đó |
|---|---|---|
| Bầu | Quốc hội trực tiếp chọn người giữ chức danh, theo danh sách được đề cử, bằng phiếu kín | Người trúng cử đảm nhận chức vụ ngay theo nghị quyết của Quốc hội |
| Phê chuẩn | Quốc hội đồng ý hoặc không đồng ý với đề nghị bổ nhiệm của người có thẩm quyền đề nghị | Căn cứ nghị quyết phê chuẩn, Chủ tịch nước ra quyết định bổ nhiệm |
| Miễn nhiệm | Cho thôi giữ chức vụ khi chưa hết nhiệm kỳ, thường vì lý do sức khoẻ, chuyển công tác hoặc lý do khác | Người đó thôi chức, không mang ý nghĩa kỷ luật |
| Bãi nhiệm | Rút chức vụ hoặc tư cách đối với người do bầu ra khi không còn xứng đáng với sự tín nhiệm | Mang tính chế tài, thể hiện việc rút lại sự tín nhiệm |
| Cách chức | Áp dụng với người được bổ nhiệm, như một hình thức xử lý | Quốc hội phê chuẩn đề nghị cách chức với một số chức danh |
Mẹo nhớ: bầu – bãi nhiệm đi với chức danh do bầu; bổ nhiệm – cách chức đi với chức danh do bổ nhiệm; miễn nhiệm dùng cho cả hai, là thôi chức không do vi phạm.
Bảng chức danh: ai đề nghị, Quốc hội làm gì, ai bổ nhiệm
Bảng chỉ nêu những điểm Hiến pháp quy định rõ. Trình tự giới thiệu, đề cử chi tiết do luật tổ chức Quốc hội và các luật liên quan quy định.
| Chức danh | Quốc hội làm gì | Điểm cần nhớ |
|---|---|---|
| Chủ tịch nước | Bầu | Phải là đại biểu Quốc hội |
| Chủ tịch Quốc hội, Phó Chủ tịch Quốc hội, Uỷ viên Uỷ ban Thường vụ | Bầu | Trong số đại biểu Quốc hội |
| Thủ tướng Chính phủ | Bầu theo đề nghị của Chủ tịch nước | Phải là đại biểu Quốc hội |
| Chánh án Toà án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao | Bầu theo đề nghị của Chủ tịch nước | Báo cáo công tác trước Quốc hội |
| Chủ tịch Hội đồng bầu cử quốc gia, Tổng Kiểm toán nhà nước | Bầu | Đứng đầu hai cơ quan do Hiến pháp quy định riêng |
| Phó Thủ tướng, Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ | Phê chuẩn đề nghị bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức của Thủ tướng | Chủ tịch nước bổ nhiệm căn cứ nghị quyết của Quốc hội |
| Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao | Phê chuẩn đề nghị bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức | Chủ tịch nước bổ nhiệm căn cứ nghị quyết của Quốc hội |
| Thành viên Hội đồng quốc phòng và an ninh, Hội đồng bầu cử quốc gia | Phê chuẩn danh sách | Phê chuẩn cả danh sách, không bầu từng người |
Đọc bảng theo chiều dọc ở cột giữa: chức danh đứng đầu các cơ quan quan trọng nhất thì Quốc hội bầu; thành viên Chính phủ và thẩm phán cấp cao nhất thì Quốc hội phê chuẩn. Đại sứ đặc mệnh toàn quyền không thuộc nhóm này: việc bổ nhiệm, miễn nhiệm Đại sứ do Uỷ ban Thường vụ Quốc hội phê chuẩn đề nghị, Chủ tịch nước quyết định.
Từ đề cử tới nhậm chức: sơ đồ chữ hai con đường
Hai con đường dưới đây giúp hình dung bầu và phê chuẩn diễn ra thế nào ở mức nguyên lý.
- Con đường bầu (ví dụ Thủ tướng): người có thẩm quyền giới thiệu, đề nghị; Quốc hội thảo luận; đại biểu bỏ phiếu kín; người được quá nửa tổng số đại biểu tán thành thì trúng cử; Quốc hội ra nghị quyết; người được bầu tuyên thệ nếu thuộc diện phải tuyên thệ và bắt đầu nhiệm vụ.
- Con đường phê chuẩn (ví dụ Bộ trưởng): Thủ tướng đề nghị bổ nhiệm; Quốc hội xem xét, biểu quyết; nếu được quá nửa tổng số đại biểu tán thành, Quốc hội ra nghị quyết phê chuẩn; Chủ tịch nước căn cứ nghị quyết đó ra quyết định bổ nhiệm.
- Khi thôi chức: người có thẩm quyền đề nghị miễn nhiệm hoặc cách chức; Quốc hội xem xét bằng thủ tục tương ứng; với chức danh do phê chuẩn, Chủ tịch nước ra quyết định căn cứ nghị quyết của Quốc hội.
Chi tiết như ai được giới thiệu thêm người, có bao nhiêu người trong danh sách, cách kiểm phiếu, do luật tổ chức Quốc hội và nội quy kỳ họp quy định. Khi cần chính xác từng bước, bạn tra văn bản hiện hành trên cổng thông tin của Quốc hội.
Chỗ hay nhầm về bầu và phê chuẩn
Bảng gom những câu trả lời sai thường gặp và cách sửa.
| Hiểu nhầm | Hiểu đúng | Mẹo nhớ |
|---|---|---|
| Quốc hội bầu Bộ trưởng | Quốc hội phê chuẩn đề nghị bổ nhiệm Bộ trưởng; Chủ tịch nước bổ nhiệm | Thủ tướng được bầu, Bộ trưởng được phê chuẩn |
| Thủ tướng bổ nhiệm Bộ trưởng | Thủ tướng đề nghị; Chủ tịch nước bổ nhiệm sau khi Quốc hội phê chuẩn | Đề nghị – phê chuẩn – bổ nhiệm: ba người, ba bước |
| Quốc hội bầu tất cả thẩm phán | Quốc hội chỉ phê chuẩn đề nghị bổ nhiệm Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao; thẩm phán các toà khác do Chủ tịch nước bổ nhiệm theo trình tự luật định | Phê chuẩn chỉ dành cho cấp tối cao |
| Miễn nhiệm là bị kỷ luật | Miễn nhiệm là thôi chức khi chưa hết nhiệm kỳ, không phải hình thức xử lý | Miễn – thôi; cách – xử lý |
| Thủ tướng không cần là đại biểu Quốc hội | Hiến pháp yêu cầu Thủ tướng được bầu trong số đại biểu Quốc hội | Chủ tịch nước và Thủ tướng: phải là đại biểu |
Nếu cần tự kiểm nhanh, hãy che cột "Hiểu đúng" và tự trả lời từng dòng. Bạn nào trả lời đúng cả năm dòng là đã nắm chắc phần này của chương Quốc hội.
Vì sao các chức danh cao nhất phải qua Quốc hội
Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân. Khi Quốc hội bầu Thủ tướng, Chánh án, Viện trưởng hay phê chuẩn các Bộ trưởng, người giữ chức danh nhận quyền lực của mình thông qua cơ quan đại diện của Nhân dân. Từ đó phát sinh trách nhiệm: những người này phải báo cáo công tác, trả lời chất vấn và có thể bị lấy phiếu tín nhiệm tại Quốc hội.
Cơ chế bầu và phê chuẩn cũng là một hình thức phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan. Chủ tịch nước đề nghị bầu Thủ tướng; Thủ tướng đề nghị phê chuẩn Bộ trưởng; Quốc hội quyết; Chủ tịch nước bổ nhiệm. Không một cơ quan nào tự mình làm trọn từ đầu tới cuối việc đưa một người lên chức vụ cao nhất của bộ máy.
Vì Chủ tịch nước và Thủ tướng phải là đại biểu Quốc hội, hai người đứng đầu này đều đã qua lá phiếu của cử tri trước khi qua lá phiếu của Quốc hội. Đây là điểm hay được hỏi trong bài kiểm tra.
Lời tuyên thệ sau khi được bầu
Hiến pháp quy định sau khi được bầu, Chủ tịch nước, Chủ tịch Quốc hội, Thủ tướng Chính phủ, Chánh án Toà án nhân dân tối cao phải tuyên thệ trung thành với Tổ quốc, Nhân dân và Hiến pháp. Lời tuyên thệ được thực hiện tại Quốc hội, trước các đại biểu.
Ý nghĩa của tuyên thệ là xác nhận công khai rằng người nắm quyền lực cao nhất ở mỗi khối chịu ràng buộc bởi Hiến pháp và phục vụ Nhân dân. Đó vừa là cam kết cá nhân, vừa là chuẩn mực để Quốc hội và cử tri dựa vào khi giám sát.
Câu tự kiểm: "Bốn chức danh nào phải tuyên thệ sau khi được bầu theo Hiến pháp?" Nếu bạn trả lời có Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao hoặc Tổng Kiểm toán nhà nước, hãy đọc lại: danh sách trong Hiến pháp gồm Chủ tịch nước, Chủ tịch Quốc hội, Thủ tướng và Chánh án Toà án nhân dân tối cao. Mẹo nhớ: người đứng đầu Nhà nước và người đứng đầu ba khối lập pháp, hành pháp, tư pháp xét xử.
Một tình huống giả định giúp nhớ trình tự
Bạn Lan, sinh viên năm nhất, theo dõi một kỳ họp đầu khoá giả định và ghi lại trình tự: Quốc hội bầu Chủ tịch Quốc hội; bầu Chủ tịch nước; Chủ tịch nước đề nghị, Quốc hội bầu Thủ tướng; Thủ tướng đề nghị, Quốc hội phê chuẩn các Phó Thủ tướng, Bộ trưởng; Chủ tịch nước ra quyết định bổ nhiệm. Chủ tịch nước cũng đề nghị Quốc hội bầu Chánh án, Viện trưởng.
Trình tự Lan ghi là khung để nhớ ai đề nghị ai, không phải lịch trình thật của một kỳ họp cụ thể. Trên thực tế, thứ tự các việc do chương trình kỳ họp quy định và có thể khác.
Ngoài kỳ họp đầu khoá, việc bầu, phê chuẩn có thể diễn ra ở bất kỳ kỳ họp nào khi có chức danh cần kiện toàn, ví dụ khi một thành viên Chính phủ được miễn nhiệm vì chuyển công tác. Những thay đổi này luôn được thể hiện bằng nghị quyết của Quốc hội, đăng trên cổng thông tin của Quốc hội. Khi cần biết ai đang giữ chức danh nào, bạn tra nguồn chính thức đó, không dựa vào trí nhớ hay mạng xã hội.
Câu hỏi thường gặp
Quốc hội bầu những chức danh nào?
Quốc hội bầu Chủ tịch nước, Phó Chủ tịch nước, Chủ tịch Quốc hội, các Phó Chủ tịch Quốc hội, Uỷ viên Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Chủ tịch Hội đồng Dân tộc, Chủ nhiệm các Uỷ ban, Thủ tướng, Chánh án Toà án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Chủ tịch Hội đồng bầu cử quốc gia, Tổng Kiểm toán nhà nước.
Bộ trưởng do Quốc hội bầu hay phê chuẩn?
Bộ trưởng do Quốc hội phê chuẩn. Thủ tướng đề nghị bổ nhiệm, Quốc hội xem xét và ra nghị quyết phê chuẩn, sau đó Chủ tịch nước ra quyết định bổ nhiệm. Đây là điểm khác với Thủ tướng, người được Quốc hội bầu.
Ai đề nghị Quốc hội bầu Thủ tướng?
Theo Hiến pháp, Chủ tịch nước đề nghị Quốc hội bầu Thủ tướng Chính phủ, đồng thời đề nghị bầu Chánh án Toà án nhân dân tối cao và Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao. Thủ tướng phải là đại biểu Quốc hội.
Miễn nhiệm và bãi nhiệm khác nhau thế nào?
Miễn nhiệm là cho thôi giữ chức vụ trước khi hết nhiệm kỳ vì lý do như sức khoẻ, chuyển công tác, không mang ý nghĩa xử lý. Bãi nhiệm là rút chức vụ hoặc tư cách đối với người do bầu ra khi không còn xứng đáng với sự tín nhiệm.
Những ai phải tuyên thệ sau khi được Quốc hội bầu?
Theo Hiến pháp, Chủ tịch nước, Chủ tịch Quốc hội, Thủ tướng Chính phủ và Chánh án Toà án nhân dân tối cao phải tuyên thệ trung thành với Tổ quốc, Nhân dân và Hiến pháp sau khi được bầu.
Muốn biết ai đang giữ một chức danh thì tra ở đâu?
Bạn tra các nghị quyết bầu, phê chuẩn của Quốc hội và trang giới thiệu lãnh đạo trên cổng thông tin chính thức của Quốc hội, Chính phủ, Toà án, Viện kiểm sát có tên miền đuôi gov chấm vn, vì nhân sự có thể thay đổi giữa nhiệm kỳ.